Koşullu Gündelik Merak
Ölçülmeden güvenilmez: kendi 61 yöntemimizi kanıt komutuyla sınadığımızda 49'u canlı, 7'si aksak, 3'ü ölü çıktı, 2 iddia tutmadı.
Kanıt (2)
- Denetçi her yöntemi kanıt komutuyla ölçer; sonuç siteye ölçüm dosyasından yazılır, elle sayı yok, kimse muaf değil. kaynak
- İlk taban ölçümünde kasıtlı bozulan 3 kanıtın 3'ü de yakalandı. kaynak
Bizim ölçümümüz: Denetçi özet turu, 28 Eki 2026 09:15: 61 yöntem. (olcum_2026-10-28.jsonl)
Hükmü ne değiştirir: Denetçinin kendisi kasıtlı bozmayı kaçırırsa bu ölçüm geçersiz sayılır ve kart geri çekilir.
Koşullu Karar & Düşünce
Çoğu zaman değiştirmez, keskinleştirir: 76 çok sesli turun 45'inde karar keskinleşti, 16'sında değişti, 3'ünde aynı kaldı.
Kanıt (2)
- Çok sesli turda sesler birbirine çarpıştırılır; ezber ve kaynaksız tez elenir, yazar sesleri yalnız itiraz için kullanır. kaynak
- 12 turda sonuç kaydı yok ya da tur koşmadı; bunlar oranın dışında tutuldu. (kendi ölçümümüz)
Bizim ölçümümüz: Kıvılcım karnesi, 21 Eyl – 26 Eki 2026: 76 tur kaydı. (kivilcim_karnesi.jsonl)
Hükmü ne değiştirir: Sonraki 20 turda 'değişti' payı keskinleşmeyi geçerse hüküm 'değiştirir' yönünde düzeltilir.
- çok sesli tur
- karar
- Kıvılcım
Koşullu Gündelik Merak
Büyük bir ön kayıtlı tekrar çalışması bu etkiyi bulamadı: 23 laboratuvarda 2.141 kişide etki büyüklüğü d = 0,04 çıktı ve güven aralığı sıfırı içerdi.
Kanıt (2)
- Hagger ve ark. (Perspectives on Psychological Science, 2016): tek standart görev düzeni sınandı; %95 güven aralığı −0,07 ile 0,15. kaynak
- Rapora göre önceki bir meta-analiz orta büyüklükte etki bulmuş, sonraki meta-analizler etkiyi sorgulamış ve olası yanlılık izleri bulmuştu. kaynak
Hükmü ne değiştirir: Farklı bir görev düzeniyle yapılan büyük, ön kayıtlı bir tekrar anlamlı bir tükenme etkisi bulursa hüküm düzeltilir.
- irade
- tekrar çalışması
- hakemli çalışma
Koşullu Karar & Düşünce
Ünlü bulgu tartışmalı: olumlu karar oranı oturum içinde yaklaşık %65'ten sıfıra yakın düştü, ama dosya sırasının rastgele olmadığı gösterildi.
Kanıt (3)
- Danziger ve ark. (PNAS, 2011): İsrail'de şartlı tahliye kararlarında olumlu oran her moladan sonra yaklaşık %65'e döndü. kaynak
- Weinshall-Margel ve Shapard (PNAS, 2011): kurul bir cezaevinin dosyalarını molaya dek bitiriyor, avukatsızlar genelde sonda dinleniyordu. kaynak
- Aynı itirazın verisinde avukatlı mahkûmların başarı oranı %35, avukatsızların %15 çıktı. kaynak
Hükmü ne değiştirir: Dosya sırası ve avukat durumu denetlenerek yapılan bir yeniden analiz mola etkisini doğrular ya da sıfırlarsa hüküm netleşir.
- karar yorgunluğu
- dosya sırası
- hakemli çalışma
Koşullu Karar & Düşünce
Bir destek biriminde ortalama %14 verimlilik artışı ölçüldü; kazanç acemilerde %34, deneyimlilerde minimal.
Kanıt (3)
- 5.179 temsilci; saatte çözülen talep ortalama +%14. kaynak
- Acemi/düşük becerili çalışanlarda +%34; deneyimlilerde etki minimal. kaynak
- Sonuç tek bir şirket ve tek bir iş türüne ait; yazarlar aracın deneyimlilerin örtük bilgisini acemilere yaydığını öne sürüyor. kaynak
Hükmü ne değiştirir: Farklı sektörlerde benzer tasarımlı çalışmaların ortalama verimlilik etkisini sıfır ya da negatif bulması.
- verimlilik
- üretken yapay zekâ
- iş
- strateji
Koşullu Gündelik Merak
Ortalamada hayır: 50 deneyin meta-analizinde etki neredeyse sıfır (D=0,02), ama koşullara göre büyük farklılık var.
Kanıt (2)
- 63 koşul, 50 deney, N=5.036; ortalama etki D=0,02; heterojenlik yüksek. kaynak
- Bazı koşullarda fazla seçenek kararı zorlaştırdı, bazılarında memnuniyeti artırdı; etkinin hangi koşulda çıktığı henüz net değil. kaynak
Hükmü ne değiştirir: Daha yeni ve daha büyük bir meta-analizin ortalamada anlamlı ve tutarlı bir seçenek fazlalığı etkisi bulması.
- seçenek fazlalığı
- meta-analiz
- tüketici kararı
- gündelik merak
Koşullu Karar & Düşünce
Megaprojelerin yaklaşık onda dokuzu bütçeyi aşıyor; neden şans değil, sistematik iyimserlik ve stratejik eksik tahmin.
Kanıt (3)
- Megaprojelerin yaklaşık 10'da 9'u maliyet aşıyor; %50 üzeri aşım yaygın. kaynak
- Demiryolunda ortalama maliyet aşımı %44,7; talep tahminin %51,4 altında. kaynak
- Önerilen çare referans sınıf tahmini: bütçe kendi plandan değil, benzer geçmiş projelerin gerçekleşen sonuçlarından kurulur. kaynak
Hükmü ne değiştirir: Referans sınıf tahmini kullanılmadan hazırlanan büyük proje bütçelerinin geniş örneklemde ortalama hedefte kalması.
- planlama yanılgısı
- megaproje
- bütçe
- strateji
Koşullu Karar & Düşünce
Premortem daha fazla olası riski görünür kılar; doğru riski bulmayı garanti etmez, çıkan liste kanıtla süzülmeli.
Kanıt (2)
- Klein (HBR 2007): 'olmuş gibi düşünme' nedenleri doğru belirlemeyi yaklaşık %30 artırıyor. kaynak
- Ekip projenin bir yıl sonra çöktüğünü varsayıp nedenlerini yazar; dayanılan 1989 araştırması nedenlerin kalitesini değil sayısını ölçmüştü. kaynak
Hükmü ne değiştirir: Kontrollü bir çalışmada premortem yapan ekiplerin gerçekleşen riskleri yapmayanlardan daha iyi öngörmediğinin gösterilmesi.
- premortem
- risk
- proje yönetimi
- karar verme
Koşullu Karar & Düşünce
Evet, sıklıkla: tam fiyat ödeyenler daha çok oyuna gitti; geri alınamayan harcama gelecek kararları etkiliyor.
Kanıt (2)
- İlk yarı: tam fiyat 4,11 oyun; indirimli gruplar 3,32 ve 3,29; ikinci yarıda fark yok. kaynak
- Abonmanlar rastgele üç fiyatla satıldı; geri alınamayan harcama, gelecekteki faydadan bağımsız olarak davranışı etkiledi. kaynak
Hükmü ne değiştirir: Rastgele fiyatlamalı benzer saha deneylerinde ödenen fiyatın kullanım üzerinde etkisinin tutarlı biçimde sıfır çıkması.
- batık maliyet
- karar verme
- strateji
- davranışsal ekonomi